(Đền thờ các Vua thời Lê Trung Hưng, thônBàn Thạch 5, xã Sao Vàng, tỉnh Thanh Hóa)

Ngược dòng lịch sử, địa danh hành chính của vùng đất này đã trải qua không ít biến động. Thời các vua Hùng, Giáp Yên thuộc trang La Đá của bộ Cửu Chân. Cái tên Bàn Thạch lần đầu tiên xuất hiện là năm Thuận Thiên thứ nhất (1428), khi vua Lê Thái tổ lên ngôi chia cả nước thành 5 đạo, Giáp Yên thuộc xã Bàn Thạch, huyện Lôi Dương, đạo Hải Tây. Bàn Thạch xưa (nay thuộc xã Sao Vàng) vốn là vùng đất cổ bán sơn địa xen đầm lầy thoải dần từ Tây Bắc xuống Đông Nam với bề dày truyền thống lịch sử và văn hóa. Làng Bàn Thạch nằm trên doi đất hình con dơi khổng lồ đang vỗ cánh bay về hướng Nam. Qua hàng nghìn năm dân cư sinh sống, cải tạo đến nay đã trở thành đồng bằng, nhưng tính chất bán sơn địa xen đầm lầy vẫn còn khá đậm nét.

Sau thời kỳ Lê sơ, nhà Lê Trung hưng (1533-1789) là giai đoạn tiếp theo của triều đại quân chủ nhà Hậu Lê trong lịch sử Việt Nam. Một vương triều tồn tại 256 năm với 16 vị vua bao gồm: Lê Trang tông, Lê Trung tông, Lê Anh tông, Lê Thế tông, Lê Kính tông, Lê Thần tông, Lê Chân tông, Lê Huyền tông, Lê Gia tông, Lê Hy tông, Lê Dụ tông, Lê Đế Duy Phương, Lê Thuần tông, Lê Ý tông, Lê Hiển tông và Lê Mẫn Đế, để lại cho hậu thế niềm tự hào về thời kỳ lãnh thổ Việt Nam được mở rộng nhiều lần nhất nhưng cũng là giai đoạn chứng kiến các cuộc nội chiến giữa nhà Lê – Trịnh và nhà Mạc đau thương nhất. Trong hoàn cảnh loạn lạc ấy, việc chôn cất các vị vua ở đâu, vị trí nào luôn là một bí ẩn.

Tháng 2/1958, trên một quả đồi nhỏ xưa kia cây cối um tùm, dân làng thường gọi là “rừng cấm” một nông dân khi phát hoang cuốc đất làm vườn, cuốc phải quách mộ và thấy ở bên trong có một quan tài sơn son. Sau khi tiến hành khai quật và khảo cổ đã khẳng định đây là mộ vua Lê Dụ tông.

Đến năm 1976, cũng trên dải đất Bàn Thạch, người dân khi đào trong vườn nhà, chạm vào làm vỡ một mảng quách bên trong có quan tài cũng được sơn son thếp vàng. Đó là phần mộ vua Lê Mẫn Đế.

Và vào năm 1988 tình cờ học sinh đào trong vườn trường cấp II xã Xuân Quang cũ (vị trí nằm ở cổ con Dơi) phát hiện được ngôi mộ, quan tài dày 20cm bằng gỗ thơm (đàn gương hoặc the mốc), bên trong có quan tài sơn son liền báo với chính quyền. Đó là mộ vua Lê Hiển tông.

Thế đất ấy, nối từ cồn cánh Dơi, qua cồn Mả Lăng không khác gì một đàn dơi đang bay. Theo các cụ bô lão và dân làng truyền lại rằng, trang Bàn Thạch xưa, vốn là chốn núi sông tươi đẹp lại có vượng khí phong thủy, được người xưa chọn để an táng ba vị vua thời Lê Trung hưng, vì vậy còn được gọi là làng Ba lăng. Cái tên đất Ba Lăng vua vì thế được nhân dân địa phương vẫn gọi cho đến nay.Thực tế cho thấy trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa  chưa có địa phương nào có đền thờ các Vua thời Lê Trung Hưng. Do đó, trên cơ sở phát lộ các khu mộ vua trên địa bàn xã  Xuân Quang cũ, với đạo lý uống nước nhớ nguồn và để thể hiện lòng biết ơn, công đức của các đời Vua thời Lê Trung Hưng; thể theo nguyện vọng của dòng họ Lê, nhân dân địa phương mong muốn được xây dựng Đền thờ để phụng thờ các Vua thời Lê Trung Hưng. Được sự thống nhất của các cơ quan ban ngành, năm 2010 dòng Họ Lê và nhân dân địa phương cùng các nhà hảo tâm, tổ chức cá nhân đã công đức và xây dựng nên Đền thờ các vua thời Lê Trung Hưng. Đền thờ được xây dựng trên khu di tích có diện tích là 18.725m2. Đền có mặt bằng hình chữ Nhị và nằm trên thềm cao 9 bậc. Tòa tiền tế 3 gian 2 dĩ, mặt nhìn về phía Tây Nam, bên trong có hương án thờ long ngai với tượng của hai vị vua Lê Dụ tông, Lê Hiển tông, riêng ngai của Lê Mẫn Đế tức Lê Chiêu Thống chỉ bày áo mũ. Tòa hậu đường 3 gian nằm song song với tiền tế theo hình chữ Nhị, cả hai đều xây kiểu 2 tầng 8 mái. Bên hữu đền chính còn có ngôi đền thờ Mẫu hậu, hoàng hậu, phi tần của các vua thời Lê Trung hưng. Đầu năm 2020, di tích này đã được Chủ tịch UBND tỉnh Thanh Hóa ký quyết định công nhận là điểm du lịch của tỉnh. Đây là nơi diễn ra các hoạt động tâm linh như: Lễ kỳ phúc Vua Lê Dụ Tông vào 20 tháng Giêng; Lễ kỳ phúc Vua Lê Hiển Tông vào ngày 17 tháng 7 âm lịch. Cùng với các sự kiện của địa phương, các ngày Rằm, Tết được con cháu dòng Họ Lê, nhân dân và khách thập phương đến thăm quan và dâng lễ vật, hương hoa để cầu cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt.

Năm 2026, UBND xã Sao Vàng đã triển khai Kế hoạch tổ chức Lễ kỳ phúc Kỷ niệm 295 năm ngày mất Đức Vua Lê Dụ Tông Hòa Hoàng đế (1731-2026) tại điểm Du lịch Đền thờ các Vua thời Lê Trung Hưng. Thông qua Lễ kỳ phúc nhằm giáo dục truyền thống, khơi dậy lòng tự hào dân tộc; Bảo tồn di sản văn hóa, duy trì và phát huy các giá trị văn hóa phi vật thể, các nghi thức tế lễ truyền thống tại điểm Du lịch Đền thờ các Vua thời Lê Trung Hưng thuộc thôn Bàn Thạch 5, xã Sao Vàng.

Lễ Kỳ phúc Kỷ niệm 295 năm ngày mất Đức vua Lê Dụ Tông Hòa Hoàng đế (1731-2026) được tổ chức vào ngày 08/03/2026 (tức ngày 20 tháng Giêng năm Bính Ngọ) tại điểm Du lịch Đền thờ các Vua thời Lê Trung Hưng, thôn Bàn Thạch 5, xã Sao Vàng, tỉnh Thanh Hóa.

Lễ Kỳ phúc là dịp phát huy giá trị văn hoá truyền thống của địa phương, tạo không gian sinh hoạt văn hóa tâm linh lành mạnh, thắt chặt tình đoàn kết trong cộng đồng dân cư địa phương; Quảng bá du lịch, giới thiệu hình ảnh di tích, tiềm năng du lịch tâm linh của địa phương tới toàn thể bà con Nhân dân và du khách thập phương, góp phần xây dựng quê hương xã Sao Vàng ngày càng giàu đẹp văn minh./.

Lê Hải, Trung tâm Cung ứng dịch vụ công xã Sao Vàng